Naya Update

अङ्ग्रेजी मोहले निम्त्याएको भाषासङ्कट – हेम अधिकारी     

Advertisement

प्रसङ्गः

कुनै पनि साधन कार्य सम्पादन गर्ने माध्यम मात्र हो । साध्य ता कामको परिणाम हो । एउटा साधनले धेरै प्रकारका काम गर्छ । जस्तै एउटा भाँडोमा दूध तात्छ, भात पाक्छ, दाल-तरकारी पाक्छ, आदि, आदि । किनभने त्यो भाँडो साधन हो त्यसैले त्यसलाई आवश्यकता अनुसार उपयोग गर्न सकिन्छ । साध्य त ज्ञान सीप हो । ज्ञान सीप जुनसुकै भाषाका माध्यमबाट पनि आर्जन गर्न सकिन्छ । अझ भन्नु पर्दा भाषा ज्ञान होइन यो ता सीप वा मान्छेको बानी, ब्यवहार हो । कुनै पनि ज्ञान भण्डारको बाह्य पक्ष वा बाहिर प्रस्तुत गर्ने माध्यम मात्र हो । त्यो ज्ञान जुनसुकै भाषामा पनि प्रकट हुन सक्छ ।

प्रवेशः

प्राचीन कालमा पश्चिममा ल्याटिन भाषा विकसित थियो र यसैको भाषिक राज थियो । कालान्तरमा जर्मनी, फ्रान्सेली आदि धेरै भाषाहरु विकसित भए । अहिले भाषिक साम्राज्य जमाइरहेको अंग्रेजी त निकै पछि जन्मिएको हो ।

पूर्वमा भने प्राचीनकालमा संस्कृत भाषा धेरै विकसित थियो । प्राचीन कालदेखि आजसम्म पनि संस्कृत भाषामा जति उत्कृष्ट  ग्रन्थ अरु कुनै भाषामा लेखिएका छैनन् । यसबाट पाली /प्राकृत हुदै बिक्रमको एघारौँ शताब्दी तिर हिन्दी, बंगाली, नेपाली, भोजपुरी, मैथिली आदि आदि भाषाहरु जन्मिए र आ–आफ्नै गतिमा विकसित हुदै आए ।

जुन भाषाभाषीहरु जति धेरै विद्वान हुन्छन् ती भाषा त्यतिनै धेरै विकसित हुन्छन् । जति ठूलो समाजले स्वीकार्छ भाषा त्यतिनै बिस्तार हुन्छ । अहिलेको अंग्रेजी त्यही भएको हो । भाषा निरन्तर विकास र परिवर्तनको गतिमा अघि बढिरहन्छ । जहिले पनि भाषाको काम समकालीन समाजको आवश्यकता पूर्ति गर्नु हो । त्यसकारण समकालीन समाजको आवश्यकता पूर्ति गर्ने खालको भाषाको रुप प्रचलनमा आउँछ । नेपालीमा उखानै छ “बुढा मरै भाषा सरै ।”

भानुभक्तका युगको भाषा आज धेरै परिवर्तन भैसकेको छ । भाषा भनेको मान्छेले सिकेको उसको बानी ब्यवहार हो । यो ठाउँपिच्छे फरक हुन्छ । हिन्दीमा एउटा भनाइ छ “एक कदम पे पानी बदले दो कदम पे बानी ।” जहाँ जति जस्ता रुप चले पनि भाषा एउटा सियो हो त्यसको माध्यमबाट औषधिरुपी ज्ञान लगाइन्छ । जुनसुकै कम्पनीको सियो भए पनि औषधि लागेझैँ जुनसुकै भाषा भए पनि ज्ञान सिके पुग्छ ।

मुख्य कुरा :

नेपालमा फेरि अहिले नेपाली भाषालाई अपहेलना गर्ने प्रवृत्तिको बिकास भएको छ । भानु उदाउनुभन्दा पहिले पाखे बोली भनेर हेलाँ गरिन्थ्यो । संस्कृतलाई नै सम्मानित भाषा मानिन्थ्यो । दरवारमा भने अङ्ग्रेजीको राम्रै स्थान थियो । जब राणा शासन सकियो त्यसपछि नेपाली भाषाको राम्रै विकास र बिस्तार भयो । विद्यालय महाविद्यालयमा पढाइ हुन थाल्यो । शिक्षाको माध्यम बन्यो । २०१७ सालदेखि राष्ट्रभाषाको मान्यता पायो । त्यतिन्जेलमा साझा सम्पर्कको बोली भैसकेको थियो । सरकारी कामकाजको भाषा बन्यो । भानु, मोतीराम, लेखनाथ, देवकोटा, सम, रिमाल लगायत थुप्रै भाषासेवीहरुले यस भाषालाई विकसित बनाउन अमुल्य योगदान दिए । यी सबै कारणहरुले गर्दा २००८ सालदेखि २०४० सालसम्म नेपाली भाषा बिकासको उर्बर वा स्वर्ण काल रह्यो ।

नेपालको इतिहासमा २०३६।३७ साल एक महत्वपूर्ण घटनाका वर्षहरु हुन् । २०३७ सालमा भएको निर्दल र बहुदल बिचको जनमत संग्रहपछि नेपालमा निजी विद्यालयहरु खुले । चालीस र पचासको दशकमा ता मकैका फुल उठेजत्तिकै खुले यसप्रकारका विद्यालयहरु । ती विद्यालयहरुमा विद्यर्थीहरुको आकर्षण र अभिभावकहरुको विश्वास पनि बढ्यो । सरकारी विद्यालय र महाविद्यालयहरु आकर्षण हिन निरस बने । हुनेले खर्च गरेर र नहुनेले ऋण गरेर भए पनि निजी विद्यालयमै छोराछोरी पढाउने लहर चल्यो । जिम्मेवार पक्षहरुबाट भन्ने एकथोक गर्ने एकथोक गरेर सामुदायिक शिक्षाको लिनसम्म हुर्मत लिए ।

निजी विद्यालय विशेष गरेर शहर केन्द्रित भए । यी विद्यालयहरुले कुनै नयाँ वा विशेष किसिमको ज्ञान सीप दिएर आकर्षण गरेका भने होइनन् । अङ्ग्रेजी भाषा र टाइ लगाउन सिकाए बास् फरक यति हो । निर्दिष्ट पाठ्यवस्तु घोकाएर एस्.एल्.सि. परीक्षामा राम्रो नतिज भने दिएकै हुन् । यही कारण पनि विश्वसनीय बने । यी विद्यालय र महाविद्यालयहरुका माध्यमबाट नेपाली भाषाको नियोजन पनि कसैले नियोजित रुपमै अभियानका रुपमा अघि बढायो । यी विद्यालयहरुमा नेपाली भाषाका ठाउँमा अंग्रेजी भाषा बाहेक अरु केही पनि दिइएन । निजी शिक्षा एउटा असाध्यै राम्रो पेसा भयो । सायद कति विद्यालयका संचालकहरुलाई थाहै छैन होला हाम्रो पेसालाई माध्यम बनाएर हामै्र भाषा र संस्कृति मास्ने अभियान कसैले चलाउँदैछ भनेर ।

बहुदलीय अभ्यास प्रारम्भ हुदा निश्चयनै राजनैतिक तरलता थियो । हाम्रा नेताहरुमा परिपक्वताको कमी, संसार र समाजको बुझाइको कमी र पैसाप्रतिको अति मोहले गर्दा यस समयमा पश्चिमाहरुले राम्ररी खेल्ने मौका पाए । कमजोर बिपन्न मुलुकमा अनुदान, योजना सिकाउने र गैरसरकारी संस्थाका माध्यमबाट  विशेष गरेर युरोपिय युनियनका अभियानहरु यहाँ चलाइए । चकलेट दिएर रोग लगाएझैँ तिनका माध्यमबाट हाम्रो भाषा र संस्कृतिमाथि विशेष प्रहार भयो ।

ती महाचतुरहरुले यहाँको कमजोर अवस्थालाई आफ्नो निहित स्वर्थ पूर्तिमा अत्यधिक उपयोग गरे । प्रसस्त पैसा कमाएका पश्चिमाहरुको उद्देश्यनै कमजोर देशको भाषा र संस्कृति माथि प्रहार गरी आफ्नो दास बनाउनु हो । यस अभियानमा चालिसको दशकमा राम्ररी जग बसाएका उनीहरुले पचासको दशकको अशान्तिको समयमा अझ तिब्र बनाउने मलिलो समय पाए । बिगत तिन दशकमा यहाँ भाषा र संस्कृतिमाथि यति प्रहार भयो कि समाज ब्यवस्थानै उथलपुथलको अवस्था आयो । उनीहरु पनि सगर्व सफलतातर्फ गैरहेका छन् ।

नेपाली भाषाको (नर्सरी) ब्याडनै बाँझो हुन लागिरहेको छ । निजी विद्यालयमा त यो भएकोे थियाे तर अब सामुदायिक विद्यालयमा पनि साना नानीहरुलाई अभियानकै रुपमा अङ्ग्रेजी माध्यम लगाइदैछ । यसका अभियन्ता वर्गलाई प्रश्न छ : विद्यार्थीलाई ज्ञान, सीप वा जीवनोपयोगी शिक्षा चाहिएको हो कि अंग्रेजीबाज बन्न चाहिएको हो ? अंग्रेजीले जीवन सहज भैहाल्छ भने अंग्रेजी भाषाभाषीले नपढे पनि भैहाल्नु पर्ने हो त । हाम्रा नीति निर्माताहरु चुकेका हुन् कि बिकेका हुन् ? के भाषाको माध्यम परिवर्तन गर्दा शिक्षा जीवनोपयोगी भैहाल्छ र ? चीन, जापान, जर्मन, फ्रान्स, रुस जस्ता थुप्रै मुलुकले के आफ्नो भाषा मासेरनै बिकास गरेका हुन् त ?

अन्त्यमा :

युरोपियनहरु महाचतुर छन् भन्ने कुरा पृथ्वीनाराण शाहले राम्ररी बुझका थिए र त उनले तिनीहरुलाई भित्र पस्न नदिनू भने, तिनका पैसा नलिनू भने । तर पछिल्लो चरणमा हामी अत्यन्तै कमजोर भएछौँ । यतिसम्म कि बहादुर भनेर नाम कमाएका हामी हाम्रै सााँधसिमाना मिचिदा पनि टुलुटुलु हेरेर बस्ने केही बोल्न नसक्ने भैसकेछौँ । हाम्रा कमीकमजोरीको फाइदा अरुले उठाए । उनीहरुकै स्वार्थ पूरा गरे । अब पनि हाम्रो भाषा सक्ने खेल तीब्र रुपमा हाम्रै मान्छेलाई प्रलोभनमा पारेर, प्रयोग गरेर भैरहेछ । हामी भने यति कमायौँ र उति कमायौँमा मख्ख छौँ ।

भाषाको बिकास र परिवर्तन छिटो हुन्छ तर संस्कृतिको परिवर्तन बिस्तारै हुन्छ । यदि त्यो भाषाभाषीको संस्कृति बोक्ने भाषा सकियो भने संस्कृति स्वतः सकिन्छ । यो सामान्य कुरो छैन । भोलिको पुस्ता नेपाली भाषा नजान्ने र अङ्ग्रेजी मात्र जान्ने भयो भने त्यसले अंग्रेजीकै संस्कृति अँगाल्न बाध्य हुन्छ । त्यो परिस्थिति बहन गर्न नै आज ब्यापक रुपमा चर्च स्थापना भएका छन् र भैरहेछन् ।

हेर्दा सामान्य लाग्छ विद्यालयहरुमा अङ्ग्रेजी माध्यममा पढाइ हुन्छ राम्रो भो भनिन्छ । तर यसको दुरगामी असर हाम्रो काबुभन्दा बाहिर हुन सक्छ । त्यो बेला पछुताउनु बाहेक केही हुदैन । आखिर राम्रो ज्ञान सीप नेपाली भाषामा दिदा के हुन्छ र । हामी हाम्रा बालबालिकालाई ज्ञान र सीप दिन लागौँ, यतिन्जेल त अल्मलियौँ । चाहिएको ज्ञान र सीप हो भाषा त माध्यम मात्र हो । -नेपाली साहित्य घरबाट

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0
+1
0

प्रतिक्रिया दिनुहोस

Array

छुटाउनुभयो कि ?

कतारसँग विभिन्न विषयका समझदारीपत्रहरू स्वीकृत गर्ने सरकारको तयारी

कतारसँग विभिन्न विषयका समझदारीपत्रहरू स्वीकृत गर्ने सरकारको तयारी

सरकारको तयारी सरकारले कतारसँग हुने विभिन्न विषयका समझदारीपत्रहरू स्वीकृत गर्ने निर्णय गरेको छ। सोमबार मन्त्रिपरिषद्का निर्णय स...
२५६८औं बुद्ध जयन्तीको अवसरमा कोरियामा भब्य कार्यक्रमको तयारी

२५६८औं बुद्ध जयन्तीको अवसरमा कोरियामा भब्य कार्यक्रमको तयारी

दक्षिण कोरियामा २५६८औं बुद्ध जयन्तीको अवसरमा आगामी मे ११ तारिख(बैशाख २९) मा 'लोटस लालटेन परेड' नामक कार्यक्रमको आयोजना हुने भए...
एसिसी प्रमियर कपमा नेपाल आज मलेसिया विरुद्ध मैदानमा उत्रदै

एसिसी प्रमियर कपमा नेपाल आज मलेसिया विरुद्ध मैदानमा उत्रदै

ओमानमा आजदेखि सुरू हुन लागेको एसिसी प्रिमियर कममा नेपालले आज मलेसियासँग खेल्दैछ। प्रतियोगिताको समूह ‘ए’मा रहेको नेपालले पहिलो खेल ...
सुदूरपश्चिममा १५ लाख पाठ्यपुस्तक बिक्री

सुदूरपश्चिममा १५ लाख पाठ्यपुस्तक बिक्री

जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड प्रादेशिक कार्यालय धनगढीले हालसम्म सुदूरपश्चिममा १५ लाख ११ हजार थान पाठ्यपुस्तक बिक्री वितरण गर...
Home
ताजा अपडेट
ट्रेन्डिङ
Search